Flag of Wallonia.svg Walon (Rifondou)Candjî

PrononçaedjeCandjî

Prono d’ djin sudjetCandjî

Alofômes
Divant l' viebe ti / to
Dirî l' viebe tu / -ss
Sipotchaedje (padvant ou padrî) t'

ti o. & f.

  1. prono sudjet di l' atôtchî et l' atôtcheye k' on-z atowe, d' on livea ene miete måhonteus dins li rsinta di bråmint des Walons di stok.
    • Ti vas ndaler coutchî, et rade, cobén !
    • Rén do tot d' tot ça: ti vénrès avou mi!
    • Ti djowes et ti n' mi schoûtes nén.
    • Ti pous todi cori!
    • Pa! t' es sot, va, surmint.
    • T' as veyou dobe, dandjreus.
    • T' arives trop tård al sope.
    • Si t' l' atrapes, fote lyi ene danse!
    • Cwand t' rinterrès, t' årès d' mes noveles.
  2. nén rsintou come di l' atouwance, pask' il est dins des ratourneures come «ti direus», «ti n' direus» (ça rshonne a); «ti pous dire ki» (c' est ddja drole ki); «ti l' as dit» (c' est l' veur).
    • L' aireu, ti direus del sirôpe ki sint bon les yebes É. Gilliard (fråze rifondowe).
    • Ti direus k' i gn a ene djinne etur zels. Motî d’ Bastogne (fråze rifondowe).
    • L' ome bén metou saye di s' sitamper, mins ti direus k' il est clawé so s' tcheyire J. Lahaye (fråze rifondowe).
    • Les antenes-schieles, on les lome inla paski ti n' direus des schieles al sope pindowes di biyaire el cresse des toets L. Mahin.
    • Bén ti pous dire ki vosse pere dimeure lontins å fotbal Sintake do walon del Gléjhe (fråze rifondowe).
    • Ti l' as dit: vos n' è rexhroz nén tot seu.
  3. metou po on nén definixhant prono "on".
    • Ti vôreus k' ça soeye dicåce insi tos les djoûs.

SinonimeyeCandjî

  • (metou padrî l' viebe ki finixh pa ene oyåve cossoune): tu.
  • (metou padrî l' viebe ki finixh pa ene oyåve voyale): -ss.
  • (divant l' viebe, mins a on livea d' atouwance radoûceye): to.
  • (a on on livea ordinaire et poli): vos

Mots d’ aplacaedjeCandjî

Mots vijhénsCandjî

RatournaedjesCandjî

± prono sudjet di l' atôtchî

Prono d’ djin coplemintCandjî

Alofômes
Divant l' viebe ti / èt
Dirî l' viebe tu
Sipotchaedje (padvant ou padrî) t'

ti o. & f.

  1. prono droet coplemint di l' atôtchî ou l' atôtcheye k' on-z atowe, metou padvant l' viebe.
    • Dji ti dmande di t' taire.
    • Tchoûle si to vous, mins dji n' ti vou pus.
    • Dji t' voe mî avou des berikes.
    • Ele ti rwaite d' ene drole d' air.
    • Kel diåle t' apice et t' coberôle !
  2. prono coplemint nén direk di l' atôtchî ou l' atôtcheye k' on-z atowe, metou padvant l' viebe.
    • I t' dene tot, et ti k' est si tchén avou lu.
    • Va s' ti fé cori araedjî!
  3. prono coplemint d' on viebe å prono muroetrece.
    • Ti vouss maryî?
  4. Ti l' apoitrè dj'?
  5. Èt sovénss co bén comint çki l' moye di fåde est montêye, hê, Firmin? L. Mahin.
  6. prono coplemint nén direk nén rsintou di l' atouwance, pask' il est dins ene ratourneure di dvize, come si on arinnéve ene forveyowe djin (fonccion lomêye «espletive» e francès tot djåzant do mot e walon, et dite «rafoircixhante» e walon).
    • Dji m' ti dmande bén çou k' il alént fé drola.
    • Elle esteut taenêye, et t' aveur ene tiesse come on posson. L. Somme (fråze rifondowe).
    • Vén droci t' peler des canadas, gn a rén d' té po-z aprinde li pacyince. E. Wartique & E. Thirionet, Les crwès dins les bruwères (fråze rifondowe).

Mots d’ aplacaedjeCandjî

RatournaedjesCandjî

± droet coplemint
± coplemint nén direk (si diferin do prumî)

Prono d’ djin tonikeCandjî

ti o. & f. (nén spotchåve)

  1. metou tot seu
    • Ti, t' es malåde !
  2. metou dirî een divancete.
    • C' est nén por ti

ti 3 [prono]

  1. prono d' atouwance:
  2. metou tot seu (måhonteus).
    • Ti, dji t' voe vni. Ti et mi, c' est deus. C' est ti ki m' l' as dit ! Ti freus çoula, ti ?
    ti, c' est ti, et mi c' est mi; :, u
    Si t' dis co "ti" a mi, mi, dji dirè "ti" a ti : riplacaedje d' ene sakî ki dit "ti", et k' vos, ça vs make.
    • Si t' dis co "ti" a mi, dji dirè "ti" a ti; et dabôrd, c' est nén mi k' est ti; dji n' so nén ti dpus k' ti. A. Dewelle (fråze rifondowe).
  3. dins èn aduzoe (pus doûcineus).
    • Edon, ti, valet, ki t' n' irès nén ? (ramexhné pa L. Remacle).
    • Saiss k' il estént co k' i magnént, ti ! (ramexhné pa L. Remacle).
  4. padrî ene divancete (måhonteus).
    • Louke a ti ! C' est a ti a djouwer ! Il est pus foirt ki ti.
    c' est amon ti et t'-minme :.
  5. padrî ene adrovire.
    • C' est ti ki m' l' as dit !
    • Gn a k' ti po ndè fé des pareyes !

OrtografeyesCandjî

Ôtès ortografeyes (avou des sourdants nén rkinoxhous) :
  •  : ?
  • ti : ?

I gn a cåzu rén dins ci hagnon ci, mins si vos irîz rnaxhî dins des ôtes motîs, et trover l’ mot « ti », riherez ciddé li scrijha do mot ki vos î avoz trové, et l’ rahouca do motî el Djivêye des motîs do walon.

miersipepieuzmint el mape ey el notule A.L.W. 2.15.

SinonimeyeCandjî

Mots d’ aplacaedjeCandjî

RatourneuresCandjî

  1. a ti et a mi : dijhêye po des djins ki boevèt, cwand i tchôkèt leus veres.
  2. da ti : da tinne.
    • Rind m' ça; ci n' est nén da ti !
    F. appartenir.

RatournaedjesCandjî

 Loukîz a : twè

Prezintoe d’ apårtinanceCandjî

Alofômes
Cogne plinne ordinaire Cogne plinne a dvanceye voyale Spotcheye cogne
ti èt t’
singulî pluriyal
ti tes

ti o. & f.

  1. prezintoe d' apårtinance di l' atôtchî et d' l' atôtcheye, siervant dins l' atouwance.
    • Ti fré m' a vnou trover.
    • Ti sour m' a vnou trover.
    • Ti fré a vnou ayir, ti sour eto.
    • Ti gayet a stî potchî t' vatche.
    • Èt pere aléve todi pormoenner avou t' båshele.
    • Ti måjhon n' est nén co si bén rassonrêye.
    • Ti ome n' est nén la?
    • Fåtche ti avoenne divant k' i n' riplouve.
    • C' est t' bea-fi k' a vnou ayir
    • Èt metchansté, c' est a twè, voess, k' ele fwait do må. J. Mathot (fråze rifondowe).
    • Èt keute sol tåve, èt pougn so t' boke, Ti fwais t' mouzon! H. Van Cutsem (fråze rifondowe).

OrtografeyesCandjî

Disfondowes: ti, ti-y (divant voyale), èt' / t', tu (divant cossoune), tu-n, t'-n (divant voyale); të (divant cossoune), të-n (divant voyale); it' (divant cossoune), èt' (divant cossoune), èt'-n (divant voyale), ta (femrin).

SinonimeyeCandjî

RatournaedjesCandjî

ti