Drovi l' mwaisse menu

Li walon, c’ est on lingaedje roman cåzé el Beldjike nonnrece, so on boket del Walonreye, k’ on lome eto Beldjike walon-cåzante ou Walonreye walon-cåzante, mins eto en on ptit boket bijhrece do dipårtumint francès des Årdenes, k’ on lome cobén li Walonreye di France u bote di Djivet, u co el Wisconsene (Estats Unis d’ Amerike) la k’ on trouve ene pitite pougneye di djins d’ Nameur k’ ebaguît låvå sol difén do 19inme sieke.

Côdes ISO 639-2: wa eyet ISO 639-3 : wln (dispu li 29 di djanvî 2002)

Location map of Walloon language-wa-rif.svg

Mape ewou çk’ on cåze el walon, sins tni conte des dzo diyalekes.

Accints do walonCandjî

  Lijhoz l’ årtike Accints do walon so Wikipedia.

Les accints do walon, c’ est les prononçaedjes dins sacwantès coines do payis walon-cåzant. Il ont stî bén studyîs e 20inme sieke pås diyalectolodjisses do walon, scrijheus eyet diccionairîs ki rashiyént les mots e Sistinme Feller.

Mwaisses accints do walonCandjî

Prononçaedje zero-cnoxheuCandjî

Rawete:Prononçaedje zero-cnoxheu

Li prononçaedje zero-cnoxheu, c’ est ene atåvlaedje pol prononçaedje do walon po les cis ki nel kinoxhèt nén, u les cis ki n’ ont pont d’ atnance avou onk des accints do walon, metans les etrindjirs ki volnut aprinde el walon sins s’ leyî piede ezès 36 prononçaedjes coinreces possibes. C’ est on prononçaedje, soeye-t i li pus spårdou, soeye-t i li pus lodjike sorlon les rîles do rfondou walon, ki divreut s’ fé comprinde pås walons-cåzants.

Ortografeyes do walonCandjî

  Rifondou walonCandjî

  Lijhoz l’ årtike Rifondou walon so Wikipedia.

Li rfondou walon, c’ est on sistinme di scrijhaedje unifyî do walon, enondé pa l’ UCW eyet porshuvou et spårdou pa l’ SNR Li Rantoele dins les anêyes 1990. Li såme do Rfondou est d’ atåvler, cwand çoula est possibe, ene seule ortografeye po on mot ki s’ prononce diferinnmint, et po liské l’ sinstinme Feller et les ôtes sistinmes fonolodjikes l’ escrijhnut diferinnmint, metans : bouter (FEL) = boutér (FEL-ALWAC) = bouté (VSIS) = boutè (FEL Cogne namurwèsse) => bouter (RIF).

Li Rfondou shût sacwantès rîles, don l’ uzance des betchfessîs scrijhas (u diyasistinmes) po l’ sicrijhaedje di deus oyons ki n’ såreut s’ escrire avou on seu sene, metans l’ diyasistinme ea po les mots ki s’ prononçnut avou on ê /ɛː/ a Lîdje u el Basse Årdene : tchapê, mins avou on ia /ja/ a Nameur u Tchålerwès : tchapia => tchapea (RIF) k’ on pout prononcî /t͡ʃapɛː/ u /t͡ʃapja/. L’ idêye di prinde on diyasistinme po scrire d’ ene seule manire on mot k’ a deus prononçaedjes a ddja stî eployeye pa J. Haust, ki note å les mots k’ on prononce avou /ɔː/ (come li francès or) a Lîdje mins avou ā̀ /aː/ u /ɑː/ (come l’ inglès hall) el Hesbaye u Condroz[1][2].

 

Viyes rifondowesCandjî

Ene viye rifondowe, c’ est ene rifondowe k’ a stî atåvlêye pa-z onk des Rantoelîs u on bouteu do Rfondou, k’ on rtrouvreut motoit bén dins des scrijhaedjes eplaidîs so papî u sol daegntoele, eyet k’ on pinseut djusse å moumint k’ ele a stî atåvlêye pask’ ele shûveut les adujhances do rfondou a ç’ moumint la, mins ki n’ fåreut pus eployî asteure pask’ on-z a dispu trové d’ ôtès disfondowes ki ns a leyî pinser ki cisse viye rifondowe la n’ esteut nén l’ meyeuse tchuze.

Metans, les mots avou l’ cawete -ure : pilure, molecure, tiesticure, celure,… sont des viyes rifondowes. Elle avént stî atåvlêyes pa L. Mahin sol modêye di pilure k’ on rtrouve dins sacwants motîs do Coûtchant, mins l’ cawete -ure n’ est nén l’ cogne li pus spårdowe del cawete latene -ulus. Les rifondowes d’ ouy sont : pilule, molecule, tiesticule, celule,… Ça n’ vout nén dire ki pilure (pilule) n’ est nén do walon u ki c’ n’ est nén ene boune ortografeye e sistinme Feller ; i gn a bråmint des mots e walon avou on ridaedje R /r/ ⬄ L /l/ : carcul et parintaedje, berikes, evnd.

So Berdelaedjes, vey li bate di dvizes

   Sistinme Feller (et cpagneye)Candjî

  Lijhoz l’ årtike Sistinme Feller so Wikipedia.

Li sistinme Feller, c’ est on sistinme di rashidaedje des diyalekes romans del Walonreye. Il a stî atåvlé pa Jules Feller e 1901 po sayî d’ responde a ene des pus grandès rujhes do walon : si ortografeye. Di fwait, les diferins oteurs did dinltins scrijhént sorlon leus propès rîles, u sorlon les rîles do ceke literaire do ké il estént raloyîs, çou ki fwait ki deus oteurs d’ on minme diyaleke polént scrîre on minme mot di diferinte manire : mok, moh, mohh, mohe, moxhe, evnd. Li sistinme Feller si vey purade come fonetico-analodjike : on scrît come on-z ôt (sorlon l’ fonetike) mins tot çou ki s’ prononce come e francès doet s’ escrire come e francès (analodjeye avou l’ francès). On l’ pout vey come on sistinme ortografike coinrece, sorcoinrece pa des côps, mins nén come sistinme ortografike di tot l’ walon. On l’ pout eto vey come ene saye di normålijhaedje po les mots ki s’ prononcèt d’ ene cåzu minme manire : pehon est li scrijha Feller po pexhon et pehon [pɛhɔ̃] u [pɛçɔ̃] eyet pèho-ꬻ [pɛhɔŋ] a Vervî.

Minme si l’ sistinme Feller a stî ricnoxhou pal SLLW come modêye a shuve po scrire e walon, sacwants scrijheus et rlomêyès soces nel ont nén shuvou spepieuzmint, ey ont candjî toplin des ponts do mwaisse sistinme Feller, tot rclamant scrire e Feller. Avou ça, sacwants scrijheus ou diccionairîs (E165, E167, E213, S109, S117) n’ ont nén tnou conte di mwaisse ponts do sistinme Feller, mins sins s’ diclårer « sistinme Feller ».

So Wiccionaire, tos ces scrijhas la ont stî rashonnés dzo l’ essegne Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller), k’ on rtrouve dins l’ tåvlea des ortografeyes.

 

Feller-LéonardCandjî

C’ est l’ ortografeye k’ on trouve dvins l’ Motî Léonard. Scrijhas au /o/ (aube), en /ɑ̃/, /ɛː/ (maîsse), pont sol roye (tchin.ne),

Feller-RemacleCandjî

Pont sol roye)

Feller-Mouchon-d’auniaCandjî

Scrijha « îⁿ » : tchîⁿ (tchén).

Feller-ALWACCandjî

C’ est l’ sistinme eployî pås mimbes di l’ ALWAC, a Tchålerwè.

Scrijha « -ér » (boutér, tchantér) pol cawete « -er » do sistinme Feller (stricto sensus) po les viebes k’ el coron si prononçnut /e/ (bouter, tchanter). On rtrouve ci scrijha la dins l’ Bourdon, FO94,…

Feller-Mouzon-PierretCandjî

Scrijha « ö ».

Feller-SauverdiaCandjî

Scrijha « ë » po l’ oyion /ə/.

Feller-GaziauxCandjî

Scrijhas e̊ po l’ oyon /ə/, eyet « ē » po /ɛː/ (/ɛ̃/)

Feller-GilliardCandjî

Scrijha « ë » po l’ oyon /ɛː/ (/ɛ̃/).

   Sistinmes di dvant FellerCandjî

 

Ces sistinmes di scrijhaedje la, ces tos les cis k’ on pout rescontrer divant l’ askepiaedje do sistinme Feller. Å pus sovint, c’ est des scrijhaedjes fonetikes : « sorlon k’ l’ oraye nos lai ôre[3] », direut Cambresier, mins gn a eto ene deujhinme sicole di pinsêye ki va shuve l’ ortografeye francesse. Onk des pus vîs est l’ Paskeye sol sidje et l’ dissidjmint d’ Wîne.

Li scrîtaCandjî

  Lijhoz l’ årtike Scrîta so Wikipedia.

 

Li scrîta (u vîs scrijhas) c’ est li scrijhaedje do vî walon k’ on trouve ezès tecses el Walonreye el Hôte Moyinådje, dispu diviè 1100 et disk’ a diviè 1600, eyet ki soûd do vî lingaedje d’ oyi. On l’ ertrouve, metans, dins les oûves da Jacques de Hemricourt,…


  1. Motî Haust, p. xxvi
  2. Franwal Haust, p. xxv, (Haust dit ki ā̀ est ålwetrinne « vélaire »)
  3. R.-H.-J. Cambresier, Dictionnaire walon-françois ou Recueil de mots et de proverbes françois extraits des meilleurs dictionnaires, « préface ».