Loukîz eto : alaxhî.

Flag of Wallonia.svg Walon (Rifondou)Modifier

EtimolodjeyeModifier

Bodje « laxhe » avou l’ betchete « e- » d’ ecloyaedje des viebes, avou l’ cawete di codjowaedje «  » des viebes; mete dins l’ laxhe.

PrononçaedjeModifier

ViebeModifier

Djin et tins Codjowa
Cåzant Ind. pr. (dji, dj’) elaxhe
Atôtchî(s) Ind. pr. (vos, vs) elaxhîz
Cåzants Ind. pr. (nos, ns) elaxhans
Rwaitants Ind. pr., nam. (i/il, ele/elle) elaxhnut
Cåzant Ind. fut. (dji, dj’) elaxhrè
Cåzant D.I.E. (dji, dj’) elaxhive
Cåzant Suddj. pr. (ki dji, dj’) elaxhe
pårt. erirece (dj’ a, vos av) elaxhî
Ôtes codjowaedjes come waitî

elaxhî

  1. (v. å coplemint) mete (ene biesse) dins ene laxhe.
    • On-z elaxhe les tchéns ki hagnèt.
    • (Li Leu eyet l' Tchén) - Leye on pô vir, cwè çki t' as la po ene rogne ? - O, ça, ç' n' est rén ! - Årèss estî coixhî ? - C' est ptete el plaece del tchinne, ou çki dj' so-st elaxhî Léon Bernus (fråze rifondowe). (ratournant Jean de Lafontaine
  2. (v. å coplemint) (imådjreçmint) si fé vey voltî (d’ ene sakî), et l’ ritni come pa ene laxhe.
    • Li djonnea s' aveut beazebén leyî elaxhî d' ene crapåde ki n' conoxheut ni d' Eve ni d' Adan.
  3. (v. å coplemint) serer dins ses bresses.
    • Li vî grand-pere elaxha l' efant dvins ses bresses.
    • Des vigreus bresses l' avént-st elaxhî et ene tchôde, moyeye boke båjhive tot avå s' vizaedje. Jean-Pierre Dumont (fråze rifondowe).
  4. (viebe å prono) :  Loukîz a : « s’ elaxhî ».  Loukîz a : s' elaxhî

RatourneuresModifier

  1. On n' elaxhe nén s' tchén avou des såçusses : i n' fåt nén diner l' ocåzion a ene djin di fé çou k' vos lyi disfindoz.

ParintaedjeModifier

SinonimeyeModifier

OrtografeyesModifier

Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :

RatournaedjesModifier

tini e-n ene laxhe
prinde dins ses bresses

Pårticipe erireceModifier

elaxhî omrin

  1. Pårticipe erirece omrin do viebe "elaxhî", ki pout esse eployî come addjectif et come sustantif.
    • (Li Leu eyet l' Tchén) - Leye on pô vir, cwè çki t' as la po ene rogne ? - O, ça, ç' n' est rén ! - Årèss estî coixhî ? - C' est ptete el plaece del tchinne, ou çki dj' so-st elaxhî Léon Bernus (fråze rifondowe).
    • Des vigreus bresses l' avént-st elaxhî et ene tchôde, moyeye boke båjhive totavå s' vizaedje. Jean-Pierre Dumont (fråze rifondowe).

AddjectifModifier

singulî pluriyal
omrin elaxhî elaxhîs
femrin padrî elaxheye elaxheyes
femrin padvant elaxheye elaxheyès

elaxhî omrin

  1. tinou come pa ene laxhe.
    • Vo les la elaxhîs po tote leu vicåreye.
    • I rwaite li walon come on diyaleke elaxhî al civilizåcion des viyaedjes, et ki doet, dabôrd, disparexhe avou leye. Lucyin Mahin.
    • E l' Edjipe, todi, li djustice n' est nén-st elaxheye al moennance politike. Lucyin Mahin.
    • Li walon est ene vraiye drouke por mi: dji so-st elaxhî après, come des ôtes k' ont leu ptit molon: li tévé, li fotbal, les colons... u li hachich. Lucyin Mahin.
    • Des elaxheyès djins (après l' cigarete, les droukes, les djeus videyos...), end a des cints et des cints.

Mots d’ aplacaedjeModifier

RatourneuresModifier

  1. eroyene-elaxhî, nicotene-elaxheye, cafeyene-elaxhî : ki n' si sait pus passer d' eroyene, di cigarete, di cafè, evnd.
    • Li metadone ni va k' po les droukés eroyene-elaxhîs.

RatournaedjesModifier

elaxhî