Walon (Rifondou) candjî

Dobès rfondowes
xhiyî   schirer

Etimolodjeye candjî

Tayon-bodje vî francike * « skerian » (schåyî, pårti); çou ki dene on mot avou l’ cawete di codjowaedje «  » des viebes; racuzinåve avou l’ neyerlandès « scheuren », l’ inglès « shear » et l’ almand « scheren ».

Prononçaedje candjî

Viebe candjî

Djin et tins Codjowa
Cåzant Ind. pr. (dji, dj’) xheye
Atôtchî(s) Ind. pr. (vos, vs) xhiyîz
Cåzants Ind. pr. (nos, ns) xhiyans
Rwaitants Ind. pr., nam. (i/il, ele/elle) xhiynut
Cåzant Ind. fut. (dji, dj’) xhiyrè
Cåzant D.I.E. (dji, dj’) xhiyive
Cåzant Suddj. pr. (ki dji, dj’) xheye
pårt. erirece (dj’ a, vos av) xhiyî
Ôtes codjowaedjes come criyî

xhiyî

  1. (viebe å coplemint) schirer.
    • Nos rôlans onk so l’ ôte el corote… crak ! dji xheye li cou di m’ pantalon. Georges Alexis.
    • Il aveut dvant lu ene cabasse di fike et ndè magnive å s’ fé xhiyî.
    • Dj’ aveu si télmint soe k’ dj’ end aveu boevou a m’ endè fé xhiyî. Jean-Pierre Dumont.
  2. (viebe å coplemint) finde.
  3. (v. sins coplemint) aveur on gros vinte presse a peter.
    • I s’ kitapéve des eures å long so bedreye, tot frexh témint k’ souwéve, fåte do poleur distinkyî si osteye, roede come on bwès, presse a xhiyî. Jean-Pierre Dumont.
  4. (v. sins coplemint) (imådjreçmint) fé finde li cir.
  5. (viebe å prono) :  Loukîz a : « si xhiyî »..

Ratourneures candjî

  1. si fé xhiyî : si fé peter (tot magnant dtrop).
  2. fåt k’ i pete ou k’ i xheye, sovint abredjî pete k’ i xheye! : (mot po mot : çou ki bôgueye finit pa peter) dijhêye divant ene sacwè k’ on va risker gros.
  3. i ploût a xhiyî : i ploût a saeyeas.

Parintaedje candjî

Mots vijhéns candjî

(aveur on gros vinte presse a peter)

Ortografeyes candjî

Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :
Li mot n’ est nén dins : C8, R13

Sipårdaedje do mot candjî

w. do Levant

Ratournaedjes candjî

schirer
finde
aveur on gros vinte presse a peter
fåt k’ i pete ou k’ i xheye ; pete ki xheye !
  •   Francès : il faut trouver une solution ; advienne que pourra ; arrive qui plante ; à la grâce de Dieu ; ça passe ou ça casse
i ploût a xhiyî
  •   Francès : il pleut à verse

Pårticipe erirece candjî

xhiyî omrin

  1. Pårticipe erirece omrin do viebe "xhiyî", ki pout esse eployî come addjectif et come sustantif.

Addjectif candjî

singulî pluriyal
omrin xhiyî xhiyîs
femrin padrî xhiyeye xhiyeyes
femrin padvant xhiyeye xhiyeyès

xhiyî omrin (come addjectif djondrece, metou padvant u padrî l’ no)

  1. k' est findou.
    • El meur est tot xhiyî. Motî Haust (fråze rifondowe).
  2. pansou, avou on gros vinte.
    • C’ esteut des xhiyeyès chopes come on voet e tirol. — M.J. Heusdain-Ancia, (sourdant a recråxhî).
  3. gros (divant ene unité d’ tins), ki deure lontins.
    • Il ont rastårdjî noste assôt d’ tchant di troes xhiyîs cwårts d’ eure. Dieudonné Salme.

Ortografeyes candjî

Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :

Ratournaedjes candjî

findou
pansou
gros