Flag of Wallonia.svg Walon (Rifondou)Candjî

EtimolodjeyeCandjî

Bodje vî francès « ess- » (avou on ristitchî H po stoper l’ ahiket) avou l’ betchete « a- » (ki fwait fé l’ accion) des viebes et l’ cawete di codjowaedje «  »; dedja e vî lingaedje d’ oyi vî francès « aaissier ».

PrononçaedjeCandjî

ViebeCandjî

Djin et tins Codjowa
Cåzant Ind. pr. (dji, dj’) ahesse
Atôtchî(s) Ind. pr. (vos, vs) ahessîz
Cåzants Ind. pr. (nos, ns) ahessans
Rwaitants Ind. pr., nam. (i/il, ele/elle) ahesnut
Cåzant Ind. fut. (dji, dj’) ahesrè
Cåzant D.I.E. (dji, dj’) ahessive
Cåzant Suddj. pr. (ki dji, dj’) ahesse
pårt. erirece (dj’ a, vos av) ahessî
Ôtes codjowaedjes sipepieus tåvlea

ahessî

  1. (v. å coplemint) diner a ene sakî çou k’ il a dandjî po esse a si åjhe, forni des martchandijhes, continter (ene pratike).
    • C’ est lu k’ ahesse totes les grossès boesses po les meubes di buro.
  2. (v. å coplemint) vini a pont, bén siervi a (ene sakî).
    • Çoula m’ ahesreut bén.
  3. (v. å coplemint) (tot cåzant å rvier) diner ene sacwè ki n’ covént nén, riçure ene sakî d’ ehalant.
    • Bén jourdidju, on srè beazebén ahessîs avou ça !
    • Gn årè des droldimint ahessîs, cwand k’ on-z årè les rzultats des vôtaedjes.
  4. (mot a vey avou l’ seke) coûtchî avou.
    • Il a minme ahessî si prôpe matante.
  5. (v. å coplemint) (tot cåzant å rvier) bate, coixhî, acsure, må arindjî.
    • Il ont bén ahessî l’ hapeu d’ otos.
    • I s’ a fwait ahessî el fosse, il a dmoré troes moes djus.
  6. (v. å coplemint) (tot cåzant å rvier) touwer.
    • Ont i ddja ahessî leu pourcea ?
    • Wice avoz vs ahessî Graphopoulos; å Gaiy-Molén, sol pavêye ? P.-H. Thomsin (fråze rifondowe).
  7. (viebe å prono) aler cweri (ene martchandijhe).
    • Dji m’ a-st ahessî amon Laca : il a did tot, mins fåt l’ tins k’ i l’ trouve.

RatourneuresCandjî

  1. esse (bén) ahessî : aveur çou k’ i fåt.
  2. esse må ahessî : èn nén aveur çou k’ i fåt ; aveur èn ome (ene feme) k’ on n’ s’ atind nén avou lu (leye).
  3. èn sawè ké pratike ahessî : awè d’ l’ ovraedje a make.
  4. esse ahessî : esse emantchî ; esse må sorprin(jhe).

ParintaedjeCandjî

OrtografeyesCandjî

Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :

RatournaedjesCandjî

diner a ene sakî çou k’ il a dandjî po esse a si åjhe
vini a pont
(tot cåzant å rvier) diner ene sacwè ki n’ covént nén
  •   Francès : combler (fr) (ironiquement), avoir une mauvaise surprise
coûtchî avou
(tot cåzant å rvier) bate
(tot cåzant å rvier) zigouyî, touwer
esse (bén) ahessî
  •   Francès : être (bien) équipé, outillé, fourni, achalandé, combler
esse må ahessî
  •   Francès : être dans une situation déplorable
Ratourneure 3.
  •   Francès : refuser des clients
Ratourneure 4.
  •   Francès : être dupé

Pårticipe erireceCandjî

singulî pluriyal
omrin ahessî ahessîs
femrin ahesseye ahesseyes

ahessî o.

  1. Pårticipe erirece omrin do viebe "ahessî", ki pout esse eployî come addjectif et come sustantif.
    • Wice avoz vs ahessî Graphopoulos; å Gaiy-Molén, sol pavêye ? P.-H. Thomsin (fråze rifondowe).
    • Vosse pitite machine a keude a manike m' a bén ahessî.

AddjectifCandjî

singulî pluriyal
omrin ahessî ahessîs
femrin padrî ahesseye ahesseyes
femrin padvant ahesseye ahesseyès

ahessî o.

  1. k' a ses åjhes, k' a çou k' i lyi fåt
    • Avou vosse novele sitouve, vos estoz mî ahessî.
    • Dji so-st ahessî e tchåsses, dj' end a bén cénk pwaires.
    • Il est bén ahessî: si feme a yeu ene djermale Motî do Coûtchant walon (fråze rifondowe).

SustantifCandjî

singulî pluriyal
omrin ahessî ahessîs
femrin ahesseye ahesseyes

ahessî o.

  1. onk k' a rçû çou k' i vleut.
  2. (tot cåzant å rvier) onk ki n' a nén çou k' i vleut.
    • Gn årè des droldumint ahessîs, cwand k' on-z årè les rzultats des vôtaedjes.