Flag of Wallonia.svg Walon (Rifondou)Modifier

Dobès rfondowes
bwès   bos

EtimolodjeyeModifier

Tayon-bodje tîxhon "busch", pal voye do francès "bois".

PrononçaedjeModifier

SustantifModifier

singulî pluriyal
bwès

bwès omrin

  Cisse pådje u ci hagnon ci est co a scrire, u a mete d’ adrame. Si vos avoz des cnoxhances so l’ sudjet, vos l’ ploz fé vos-minme.

1. materio di mnujhreye ki vént des åbes abatous. C' esteut co des mantches di bwès. Ene djambe di bwès. C' est do bwès plin d' nuks. Croejhete: divancete "di": ene sacwè di bwès : fwaite avou do bwès. F. en bois. deur bwès bwès d' prumire cwålité e mnujhreye (bwès d' tchinne d' djayî, di faw, d' ônea).  blanc bwès u do tinre bwès : To fwais on meube di tinre bwès, et gn a les viers ki s' î metèt sol côp. rl a: blanc bwès. bwès ki n' covnèt nén po li scrinreye a) bwès scleyî, bwès bîlé, cbîlé :bwès findou di cåze k' il est trop setch. b) bwès tchaplé : bwès ki les coûtches s' ont discolé a cåze del djalêye. c) bwès cagnesse : k' a toplin des nuks. d) bwès cagneu u ctrawté : avou come des ptits trôs ådvins, pask' il a crexhou en ene plaece ki n' lyi covneut nén. li bwès overe, bîleye, si ctape, si cdjete, si coschene, si cfind, si find, si cpete, si ctoitche, si ctrawe, si toide, boute candje di fôme, on côp k' il est metou en ene usteye, on meube, evnd. F. le bois travaille. fi do bwès sinse del créxhance di l' åbe. I fåt taeyî tot sujhant l' fi do bwès. c' est do bwès d' åbe response a ene sakî ki vs les peles tot dmandant des kesses so on bwès. rl a: yeye. bwès di dbout bwès metou dins l' sinse do fi siconte èn ôte, po l' espaitchî d' bodjî. Gn a rén d' si foirt k' on bwès di dbout, ene gade so ses coines et ene feme so s' dos dijhêye di tcherpetî po dire li foice d' on bwès di dbout.

2. materio po broûler ki vént des åbes abatous. Il a do bwès plin si abatou po s' tchåfer e l' ivier (P. Defagne). Dinltins, on cåzéve di bwès d' tchåfaedje po les rondins et les xhenes et di bwès d' fagotaedje po les faxhenes. Li bwès n' si ctape pus cwand k' il est bén setch. do frexh bwès do bwès k' est co tot vete, nén co souwé. Vos n' såriz alumer l' feu avou do frexh bwès. do bwès d' mete bwès côpé a on mete po fé des coides. coide di bwès deus metes cubes di bwès d' tchåfaedje. fén bwès coxhes di scôpurnaedje des åbes a fruts. moirt bwès a) bwès souwé ki les djins alént ramasser dinltins; b) bwès broûlé k' on meteut so les coixheures ki l' sonk pixhive.  aler cweri do bwès d' lune u aler å bwès d' lune : aler haper do bwès del nute. tcherbon d' bwès rl a: tcherbon. fier a bwès : (mot d' foidje) fier des bas-forneas, tchåfé avou do tcherbon d' bwès. bwès breni, hazi, rôtyî, tchaforné, dismoujhî, pouri diferins grés di distrujhaedje do bwès d' tchåfaedje.  aler u tcheryî å bwès : l' aler cweri dins l' bwès eyet l' raminer al måjhone. ene voye, ene achlêye di bwès tchedje di bwès raminé al måjhone. aler å bwès sins cougneye rovyî ene usteye ki vos nd avoz dandjî di tote foice.

3. grand u ptit boket d' èn åbe abatou, côpé a èn åbe. Mete on boket d' bwès dizo l' årmå.  bwès d' mene u bwès d' pile u bwès d' taeye : bwès côpé a mzeure, po-z abuder dins les menes di tcherbon.  pitits bwès u cayets d' bwès u schetes di bwès : coxhisses, bwès côpés e ptits bokets po-z aloumer l' feu. do bwès d' xhuflet et do bwès d' boufa bokets d' sawri ki ls efants fjhént des xhuflets avou.  bon bwès u bwès d' régolisse u d' årculusse : pitit boket d' bwès ki les efants mawièt. F. réglisse. rl a: djuzêye. èn nén schoûter dpus k' on boket d' bwès èn nén schoûter (nén obeyî). i freut rire on boket d' bwès c' est on gaiy; i fwait rire tertos; rl a: violon. Franwal: ahåyant po: joyeux luron.  awè on bwès foû di s' faxhene (faxhea, fagot) u haetchî on bwès : esse on pô drole (on dmey-dous, ene dimeye-douce).

4. pårteye di l' åbe so pî. ariver a bwès tot gretant (po marker) èn åbe, passer hoûte del schoice. crås bwès boket di schoice di tchinne u d' tchårmea ki ls efants tchafiént. rl a: crås bwès. prumî bwès u crås bwès coûtche di l' åbe metowe inte li bwès eyet l' blanc bwès, payou çki l' åbe groxhixh. F. cambium.

5. baston u ôte boket ki sieve come usteye, u come pîce d' ene usteye. bwès d' l' eraire : (mot d' cinsî) (v.m.) c' est l' grande pîce la k' les chîs sont vistrés après. bwès do tinturî baston k' i maxhe les coleurs dins l' aiwe.

6. plaece wice k' i gn a bråmint des åbes. Ndaler porminer ezès bwès. on grand bwès; on bwès d' sapéns. F. bois, forêt. pitit bwès bwès metou å mitan des tchamps. rl a: buscaedje. mete (u rimete) ene tere e bwès el (ri)planter avou des åbes. F. (re)boiser.  rôleu d' bwès, rôleuse u rôlresse di bwès : onk (ene) k' est todi ezès bwès (vî bokion, vî bracnî). Tot ça to l' voes, vî rôleu d' bwès Divins les lives da Calozet (P.J. Dosimont). fraijhe di bwès pitite fraijhe ki crexhe dins les bwès et les hourlés. E bwès, i ploût deus côps il î ploût å moumint ki l' plouve toume, et il î rplout co après, cwand k' les åbes si sgotèt. Li fwin tchesse li leu foû do bwès cwand on-z a håsse di åk, on prind des risses po l' awè.  Gn a pus d' on leup å bwès u I gn a pus d' ene foye å bwès : dijhêye cwand on vout disfinde ene sakî k' est ametou pask' il est må veyou: end a ds ôtes ki sont capåbes d' endè fé l' pareye. Criyî come on leu å bwès boerler.  Li ci k' a peu des foyes ni doet nén ndaler dins l' bwès u On n' va nén o bwès cwand k' on-z a peu des foyes : li ci k' a sogne do dandjî, ni doet nén aler la k' end a. Ti pous bén raler på bwès dijhêye a ene sakî ki n' a nén adiercî s' côp (ki n' a nén reyussi ene sacwè). Franwal: ahåyant po: tu l'as dans l'os. Comint çk' on va raler ? - a pî pås bwès dijhêye d' onk ki conoxhe bén l' voye po balter li ci k' est avou lu et ki nel sait nén.

7. åbe u bouxhon. Al Sinte Catrene, li bwès k' on rpike riprind raecene a l' Sinte Catrene (moes d' nôvimbe), tot les åbes et les bouxhons k' on plante riprindèt. côpeu, abateu, findeu, cotaeyeu ås bwès; ovrî, taeyeu d' bwès, ome, boulome di bwès bokion (bwejhleu). F. bûcheron.

RatourneuresModifier

  1. on n’ va nén å bwès cwand on-z a peu des foyes, cwand on-z a peu des ronxhes, on n’ va nén å bwès, cwand on-z a peu des spenes, on n’ va nén å bwès.

ParintaedjeModifier

Mots d’ aplacaedjeModifier

Waitîz etoModifier

  Lijhoz l’ årtike bwès (discramiaedje) so Wikipedia