Flag of Wallonia.svg Walon (Rifondou)Candjî

EtimolodjeyeCandjî

Bodje « tu » (avou candjmint d’ voyale) (avou on ristitchî W po stoper l' ahiket) avou l’ betchete « a- » des viebes eyet avou l’ cawete di codjowaedje « -er » des viebes ; racuzinåve avou l’ vî francès « atuiser ».

PrononçaedjeCandjî

ViebeCandjî

Djin et tins Codjowa
Cåzant Ind. pr. (dji, dj’) atowe
Atôtchî(s) Ind. pr. (vos, vs) atouwez
Cåzants Ind. pr. (nos, ns) atouwans
Rwaitants Ind. pr., nam. (i/il, ele/elle) atouwnut
Cåzant Ind. fut. (dji, dj’) atouwrè
Cåzant D.I.E. (dji, dj’) atouwéve
Cåzant Suddj. pr. (ki dji, dj’) atowe
pårt. erirece (dj’ a, vos av) atouwé
Ôtes codjowaedjes come alouwer

atouwer (v. å coplemint)

  1. atôtchî (ene sakî) tot lyi djhant « ti » (et nén « vos »), çou ki n’ est waire poli e walon.
    • C’ est laid d’ atouwer ses parints.
    • I n’ si djinne nén po-z atouwer kî ki ç’ soeye.
    • On-z atouwéve ses tchvås cwand on-z esteut mwais « vouss roter, ti, feneyant ! » mins on lzî djheut « vos » cwand k’ on-z esteut binåjhe « hôw Bixhete ; dinez vosse pate ! ».
    • Ni czamboujhe nén l’ gamén insi, et va-z î ti-minme, çoula irè bråmint pus vite, lyi responda acoûsse Tereze, k’ atouwa si ome po k’ i s’ dislaxhaxhe sor leye et nén so s’ fi. A. Lenfant (fråze rifondowe).
    • C’ est des mintes ki s’ atouwer c’ est grossî, cwand on s’ atowe onk avou l’ ôte, c’ est k’ on est camaeråde eshonne. J.-J. Gaziaux (fråze rifondowe).
    • Li djonne ki cmince a djåzer e walon, il atowe foirt. J.-J. Gaziaux (fråze rifondowe).
  2. cåzer måpolimint, dire des laids mots a (ene sakî).
    • Va rzè, la, u ti t’ frès co atouwer.
    • Et si, a l’ plaece d’ aroufler a l’ etermint come on tchén dvins on djeu d’ beyes, la k’ riskêye co di s’ fé atouwer et d’ aveur des rujhes, i rawådreut on djoû u deus en èn oté ? J.-P. Dumont (fråze rifondowe).
    • Mins tén, vla k’ dji n’ l’ atouwe pus — on n’ atouwe nén on moirt —, et ki dj’ vén d’ dire « camaeråde » a on Boche ! W. Bal (fråze rifondowe).
    • Mins tote dizeutrinne coxhe elzî dene des toubions ; i n’ atouwèt pus k’ les waermayes et les vierteas. A. Lovegnée (fråze rifondowe).
  3. (imådjreçmint) ariver å hôt livea di.
    • Li petrole, sotnou pazès greves å Venezwela, a atouwé les 26 dolårs å bari.
  4. ((viebe å prono)) si dire (n’ on l’ ôte) des påters di pourceas.
    • Ele s’ atouwèt come des tchéns, et k’ tertos les ôt.
    • s’ ont atouwé la ene eure å lon, avou l’ Zande, come des tchéns d’ barakîs. L. Mahin.

ParintaedjeCandjî

SinonimeyeCandjî

(cåzer måpolimint) tutweyî

ContråveCandjî

avozer

OrtografeyesCandjî

Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :

RatournaedjesCandjî

dire « ti »
cåzer måpolimint
ariver å hôt livea di
  •   Francès : atteindre (fr), flirter avec, se familiariser avec
s’ atouwer